افغانستان در تسلط دو لهجه ‌فارسی کابلی و هراتی

چیرگی دو لهجه از زبان فارسی در افغانستان
لهجه‌های کابلی و هراتی-هروی

افغانستان کشوری که زبان فارسی در آن زنده است و زندگی می‌کند و این روند با توجه به رأی منابع متعدد به ظهور پیامبر و دین زرتشت در بلخ در حدود ۳۲۰۰ تا ۳۴۰۰ سال پیش ادامه دارد،زیرا با زبان اوستایی که زبان پیامبر و کتاب دین زرتشت بود،یعنی حدود ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد که دورهٔ سخن‌ گفتن به زبان اوستایی یا«پارسی‌کهن» بود در واقع آغاز خط سیر زبان فارسی نیز بود،اگر این خط‌سیر را دارای سه نقطهٔ«ابتدا،طول،انتها» در نظر بگیریم پس می‌توان گفت ابتدای این خط‌سیر زبانی؛اَوِستایی=پارسی‌کهن،نقطهٔ طول پهلوی=پارسی‌میانه و انتهای آن که اکنون یعنی دوران کنونی زبان پارسی در سال ۱۴۰۵ خورشیدی و ۲۰۲۶ میلادی باشد پارسی‌دری=پارسی‌نوین است.
زبان یک موجودیت بسیار پیچیده در‌خود و پیدایش است که نمی‌توان به آسانی برای آغاز پیدایش آن از لحاظ تاریخی و گیتیکی=جغرافیایی نقطهٔ آغازین برشمرد،اما می‌توان با توجه به یک سری داده‌ها به یک گمان نسبتا نزدیک به زمان،مکان،چگونگی و عامل‌های پیداش آن رسید و آن را به عنوان استاد کار خود برای پرداختن به آن تعیین کرد.مثلا زمان و مکان ظهور پیامبر و دین زرتشت در بلخ به عنوان یک سند تاریخی و قابل استناد برای موجودیت زبان پارسی در سرزمین کنونی افغانستان یک نمونهٔ روشن است.
اما برگردیم به زبان فارسی در سرزمین کنونی‌ای که متاسفانه در یک روند هدفمند برای تکه‌تکه کردن سرزمین،مردم و تضعیف زبان فارسی از سال‌های ۱۸۸۰ میلادی تا ۱۹۲۰ میلادی توسط بریتانیا،فرانسه و عوامل مزدور آن‌ها به نام «کشور افغانستان» نامیده شد،سرزمینی که بخشی کلان و پویای سرزمین خراسان بزرگ است که لهجهٔ‌ها و گویش‌های گوناگون و پرشمار زبان فارسی در‌ آن در حال زیست اند،گلشنی از لهجه‌ها و گویش‌ها را ساخته اند که حیرت انگیز است.
در کشور افغانستان اما دو لهجهٔ زبان فارسی تسلط دارند بر دیگر لهجه‌ها،به طوری که هر کدام گستره سرزمینی و انسانی با گویشوری خود را دارد،این دو لهجه یکی کابلی است و دیگری هراتی، اگر به استان‌های جنوب‌غربی سفر کنید،یعنی استان‌های هرات،غور،بادگیس،فراه و نیمروز همانا که در هر یک از این استان‌ها بینا و شنوای فارسی با لهجهٔ هراتی به علاوه با یک سری ویژگی‌های زبانی محلی خواهید بود.اما اگر به ۲۹ استان دیگر این کشور سفر کنید این‌بار بینا و شنوای زبان فارسی با لهجهٔ کابلی خواهید بود البته همچنین با ویژگی‌های زبانی محلی که در این استان‌ها زبان‌ها و گویش‌های محلی نیز وجود دارند و این خود باعث یک نوع تازگی و تغییر در لهجهٔ کابلی این مناطق شده اما ریخت و آوای آن همچنان در قالب کابلی مانده است.
تسلط لهجه کابلی اما نسبت به لهجه هراتی به دلایل گوناگون و پرشمار بسیار بیشتر و قوی‌تر است،نخستین دلیل این‌ست که کابل پایتخت است و این باعث رشد،گسترش و چیرگی این لهجه بر گسترهٔ کلان سرزمینی و گویشوری شده،از همین رو این لهجه توانسته جایگاه لهجهٔ اصلی و معیار کشور را به خود اختصاص دهد و به همین دلیل است که بیشتر شهروندان این کشور در بیرون از آن با این لهجه سخن می‌گویند،از هر زبان‌محلی و یا گویش و لهجه دیگر فارسی که باشند،این قاعده اما مستثنا از گویشوران زبان فارسی‌ با لهجه هراتی یا هروی است.
در افغانستان زبان‌های محلی و گویش‌هایی وجود دارند که بیشتر‌شان زیرمجموعهٔ زبان فارسی اند،اما زبان‌هایی وجود دارند که دارای چنین پیوندی با زبان فارسی‌ نیستند بلکه از زیرمجموعه‌های زبان ترکی یا شاید بهتر است بگوییم از خانواده زبان‌های ترکی اند مانند زبان اُزبَکی.اما زبان‌های محلی که البته بر سر زبان بودنشان میان زبان‌شناسان اختلاف شدید است زبان یا گویش افغانی/پشتونی است که زبان یکی از اقوام تازه(حدود ۴-۵ قرن) سکونت‌یافته در این سرزمین است،قوم پشتون با افغان که در کشورهای پاکستان و هند نیز سکونت دارند،با توجه به کتاب پروفسور لعل‌زاد به نام« پژوهشی بر تاریخ و گسترهٔ افغان‌ها و افغانستان»که با استناد به بیش‌از ۴۰۰ منبع معتبر نگاشته شده است سرزمین اصیل این مناطقی در امتداد کوه‌های سلیمان در هند کنونی بوده است و در طول زمان بر اثر عوامل مختلف از جمله انتقال‌های هدفمند آنان توسط بریتانیا برای پیشبرد اهداف مقبول و مطلوب به سمت خراسان انجام گرفته است،این قوم در کشورهای پاکستان، هند و حتی جنوب‌شرق ایران با نام‌های پختون و پتان نیز شناخته می‌شوند.
زبان‌ محلی دیگری نیز وجود دارد که همچنین در زبان بودن آن نیز اختلاف شدید وجود دارد که زبان یا گویش بلوچی نام دارد،قوم بلوچ بر اساس یک سری پژوهش که در ایران انجام گرفته است مناطق سکونت اصلی آن در غرب ایران و در پیوند با قوم کرد تعریف شده است که قرن‌ها پیش به این منطقه کوچ کرده است،این قوم در کشورهای ایران،افغانستان،پاکستان و هند ساکن و شهروند بومی اند و اما در کشورهای عربی نیز ساکن اند که دلایل آن بیشتر به بازرگانی و کار برمی‌گردد.
زبان دیگری در افغانستان به طور مشخص در استان نورستان وجود دارد که هم خود این زبان و هم گویشوران آن به زبان فارسی و مردمی که گویشوران مستقیم زبان فارسی اند نسبت داده می‌شوند و این مسئله نیز مورد اختلاف واقع شده است اما این زبان یا گویش پشیه‌ای-پشه‌ایی نام دارد.
اما لهجه‌فارسی مشخص،مختص و پرشمار دیگری از لحاظ گویشور هزارگی است که دارای واژگان بسیار بسیار کهن پارسی است و یکی از سه بزرگترین و پرگویشورترین لهجه‌های فارسی در‌افغانستان است،اما در مقایسه با تسلطی که لهجه‌های فارسی کابلی و هراتی دارند در جایگاه بسیار نازل‌تری از لحاظ گستره سرزمینی و گویشور دارد.در خصوص تبار و خاستگاه سرزمینی مردم هزاره باید گفت که متاسفانه تبلیغات سوء بسیار بوده است تا نسبت این مردم با مغول‌ها یا ترک‌ها تعریف شود اما خوشبختانه اثر این تبلیغات نخست توسط لهجه فارسی‌هزارگی و سپس نخبگان امین و راستین آن خنثی و یا بسیار تضعیف شده است،اما نباید فراموش کرد که اختلاف بر سر نسبت‌تباری مردم هزاره وجود دارد و این که صد در صد این مردم از یک تبار یعنی ایرانی-پارسی اند نمی‌تواند صادق باشد و این قاعده بر تمام مردم دیگر صدق می‌کند،همانطور که پشتون‌ها در آراء صاحب‌نظران حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد تاجیک یا پارسی اند.
پس با این وجود کشور افغانستان یک کشور فارسی‌زبان است که زادگاه و پروشگاه زبان و فرهنگ پارسی نیز است،با وجود تمام دست‌اندازهایی که بر سر راه این زبان وجود داشته اما همچنان این زبان خود را حفظ کرده و توانسته توسط دو شاخه تنه‌ی انسانی یا گویشوران خود را تغذیه کند که منظور از این دو شاخهٔ تغذیه لهجه‌های کابلی و هراتی است.اما متاسفانه سپهر زبان گفتاری و نوشتاری فارسی در افغانستان دچار یک سری ایرادهای جدی و بعضا ژرف شده که نیاز به آسیب‌شناسی و ارائه نسخه‌ و راه و روش درمانی دارند که در نوشتار دیگر به آن‌ها پرداخته خواهد شد.

سپنتام جمشیدی