ادبیات پارسی،ایرادی بر واژهٔ ترکیبی«خداوند»

ای نام تو بهترین سرآغاز
بی نام تو نامه کی کنم باز
سرآغاز هر سخن و نوشتهٔ ما در پهنای سرزمین‌های فارسی-اسلامی همراه با نامی‌ست که گویای عقیده و ایمان‌مان است،نام خدای یگانه،
الله پاک و بی‌نیاز.
سرآغازی که در فارسی به نمونه‌های گوناگون نوشته می‌شود و رایج‌ترین آن‌ها «به‌نام‌خداوند‌مهربان» است که
در بالاترین نقطهٔ هر برگ و تختهٔ‌درسی جای‌ داده می‌شود.

این نوشته برای پیگیریِ درستی بخشی از این سرآغاز رایج در زبان فارسی در چارچوب «دستور‌ زبان‌ فارسی»است و با نگاهی ژرف به بخشی که گمان می‌رود نادرست باشد پرداخته خواهد شد.

در آغاز شکی نیست که همهٔ کسانی که زبان فارسی را می‌دانند و یا از گویشوران آن اند سرآغاز «به‌نام‌خداوند مهربان»و یا دیگر ترکیب‌ها را با صفات مختلفت مانند یگانه،یکتا و بخشنده به جای «مهربان»یا در ادامهٔ آن شنیده اند و خودشان نیز به احتمال زیاد این سرآغاز را به‌کار می‌برند اما بخشی در این سرآغاز هست که از لحاظ دستوری جای‌رسیدگی و بحث دارد و آن هم آن بخش «خداوند»یعنی ترکیب نام«خدا»و پسوند«وَند»است.و اما اشکال کجای کار هست؟!
اشکال در ترکیب «خداوند»در واقع چسبیدن یا صرف پسوندِ«وَند»کنار واژهٔ«خدا»است و اگر به معنای واقعی این پسوند و خود واژهٔ خدا بنگریم متوجه می‌شویم که این واژهٔ ترکیبی از یک زاویه اشتباه است.پسوندِ«وَند»نشان از یک اتصال،پیوستگی،نسبت و ارتباط دارد،حال این امر بستگی به آن‌چه دارد که در طرف دیگر قرار دارد،مثلا می‌تواند یک چیز،یک کسی یا امری یا توانایی و داشته‌ای باشد،برای روشن‌سازی و نزدیکی ذهنی به این‌موضوع چند نمونه را بیان می‌داریم؛
وَند نشان از اتصال،پیوند،نسبت و یا ارتباط دارد که می‌تواند نشانگر نسبت یک انسان به انسان و یا گروه‌انسانی دیگری باشد برای مثال در ایران به ویژه میان مردم لُر و بختیاری این پسوند«وَند» زیاد به کار می‌رود،برای مثال نام‌های خانوادگی:
کاکاوند،عیسی/عیساوند،جلال‌وند و بسیاری دیگر…

یا در نمونه‌هایی دیگر مانند «آوَند»در برگ‌ها،آوَندها مجراهای بسیار کوچکی‌ اند که در برگ‌ها قرار دارند و از طریق آن‌ها آب به تمام بخش‌های برگ تزریق می‌شود،نشان از نوعی اتصال و پیوستگی!

مثالی دیگر؛می‌گوییم فلانی توانمند است،ثروتمند است،هوشمند است،در اینجا هم همچنان بُعد نسبت و ارتباط یک شخص با یک چیز یا امر مراد است!
پس پسوند«وَند»در واقع می‌خواهد به ما بگوید در یک جا نسبت و ارتباط را بیان می‌کند و در جایی دیگر اتصال و حاملیت و پیوست را، چنانچه که در مثال‌ها گفته شد،یعنی وقتی می‌گوییم:
علی ثروتمند است به این معناست که علی ثروت دارد یا وقتی می‌گوییم علی هوشمند است همچنین به این معناست که علی حامل/دارای هوش است و یا وقتی می‌گوییم آوَند در واقع مخفف آب‌وَند یعنی آن‌چه آب را اتصال می‌دهد و یا حامل/دارای آب است و یا حتی ارتباط و‌ نسبتی با آب دارد،البته تحت تعریف و نام خاص،مثلا اگر بخواهیم بگوییم چیزی ،مثلا سلولی آب دارد و یا اتصال و نسبتی با آب دارد پس می‌تواند نامِ خاص آب‌وند برایش به‌کار برده شود و این از نظر معنایی کاملا درست است.

اما برخی واژه ها خاص اند،به دلایل مختلف،مثلا خودِ واژهٔ«خدا»خاص است. معنی و تعریف خاص دارد و اختصاص به یک ذات خاص نیز داده می‌شود،خدا یک واژه و سپس نام عام نیست و تعریف و ذاتی هم که بشر برایش برشمرده عام نیست بلکه بسیار خاص است،مثلا در تعریف واژهٔ خدا یعنی ذاتی که هیچ مثل و همانندی ندارد،یعنی یگانگی مطلق و صریح،اکنون فرض کنید که در‌ کنار یک واژهٔ خاص با تعریف و ذات خاصی که بشر برایش برشمرده یک پسوند گذاشته شود که معنای اتصال،پیوستگی،نسبت و یا ارتباط را با خود خدا می‌دهد،فرض کنید شما باور دارید که یک ذات وجود دارد که هیچ مثل،شبیه،همانند،همرنگ و همنوعی ندارد و شما برایش یک نام می‌سازید،اکنون این نام نیز خاص گشته است زیرا بر یک ذات خاص نهاده شده است و پس از این مرحله شما یک پسوند که نشان از اتصال،پیوستگی،نسبت و ارتباط را دارد کنارش اضافه می‌کنید مثل نام خاص «خدا»که به اشتباه می‌نویسیم «خداوند»و معنی این واژهٔ ترکیبی مجهول است زیرا از یک سو می‌شود چیزی،کسی یا امری که با خدا اتصال،پیوستگی،نسبت و ارتباط دارد و از سویی دیگر معرفی و یا ارائه آن چیز،کس و یا امر صورت نمی‌گیرد!!!

اما اگر بگوییم«به نام فلان چیز،کس یا امر خداوند» پس معرفی و ارائه سوژه‌ای که برایش اتصال،پیوستگی،نسبت و یا ارتباط با خدا را قائلیم در این صورت انجام گرفته که در حالت سادهٔ آن چنین صرفی در قالب زبانی و باوری مان بسیار هم محترم شمرده نمی‌شود،مثلا اینگونه:
به نام خداوندْ ارباب،در اینجا ارباب سوژه‌ای است که به خدا توسط آن پسوند«وند»اتصال،
پیوست،نسبت و یا ارتباط داده می‌شود ولی اگر گفته شود:
به نام خداوند،خب ذهن پرسشگر می‌پرسد که اگر خدا،خدا است پس این اتصال،پیوست،نسبت و ارتباط دوباره به خدا برای چیست؟
مثلا با این ترکیب می‌خواهیم بگوییم به نام خدایی که اتصال،پیوستگی،نسبت و ارتباط با خدا دارد؟

از این رو باید از نوشتن ترکیب نادرستِ
به نام خداوند،به خداوند مهربان و غیره خودداری کرد و ترکیب درست را نوشت مانند:
به خدای پاک،به نام خدای مهربان،به نام خدای یگانه و دیگر…

نکته،ادعای نوشتار بر سر اصلِ واژه ترکیبی «خدا‌وند» نیست بلکه صرف و کاربرد آن در خطاب و اشاره و نسبت به ذات«خدا»است ذاتی که شبیه چیزی یا کسی نیست و هیچ‌چیز و هیچ‌کس شبیه او نیست.اما یک فرد یا چیز می‌تواند با این واژه خطاب شود یا مورد اشاره قرار بگیرد،برای مثال انسانی می‌تواند انسان دیگری را خداوند خطاب کند،بی این معنا که حاملیت،نسبت و یا ارتباط و اتصال خدایی دارد و یا بسیاری از باورهای افسانه‌ای دیگر که در اسلام و تعاریف آن از خدا و روش خطاب ذات او اصول مشخص وجود دارد.

سپنتام جمشیدی