آسیب‌شناسی ارتباط‌‌‌ رسانه‌ایی،ایران،افغانستان،جهان و فضای زبان فارسی

آسیب‌شناسی ارتباطی-رسانه‌ایی

در یک دههٔ گذشته با گسترش فناوری و اینترنت در سراسر جهان ابزارهای هوشمند مانند گوشی،تبلت و رایانه‌های خانگی و یا همراه(لپ‌تاپ)در دسترس بسیاری از افراد جوامع با تناسب توان مالی‌شان قرارگرفته است.

همزمان با این امر پلتفرم‌هایی برای ارتباط،اشتراک‌گذاری تجربه‌های شخصی و چرخش اطلاعات نیز ایجاد شده اند که از نامدارترین‌شان تیک‌تاک،تلگرام،فیسبوک،اینستاگرام و دیگر پلتفرم‌ها اند.

البته در این میان  در برخی از کشورها مانند چین،برزیل،روسیه،ایران و برخی دیگر از برنامه‌ها/نرم‌افزارها یا پلتفرم‌های داخلی به دلیل‌های گوناگون و ویژه‌ای که ارائه‌شده استفاده می‌شود و غیر از آن‌ها فیلتر شده اند.

وجود این نرم‌افزارها فضایی را فراهم ساخته‌ که ارتباطات‌جمعی بسیار آسان شده و اطلاعات بی‌شماری در اختیار کاربران این فضا قرار می‌دهد که سازماندهی جنبش‌ها،کنشگری‌های اجتماعی،سیاسی،اقتصادی را به طور عموم ممکن می‌کند،این امر در بسیاری از کشورها از فعالیت‌های‌ دولت،احزاب‌سیاسی و گروه‌های مختلف فعال در امور دولتی و‌ اجتماعی و حوزه‌های مختلف‌ دیگر پرده بر‌می‌دارد و عملا اعلام اعتراض ،موضع و فعالیت در خصوص آن را برای مردم آن کشور ممکن ساخته.

نمونهٔ بارز  آغاز تثبیت وجود، تاثیر و گسترهٔ این فضای فراهم‌شده و امکان‌‌دهی را از سال ۲۰۲۳ میلادی با آغاز حملهٔ گروه مسلح فلسطینی حاکم بر نوار‌غزه«حماس» به اسرائیل می‌توان در نظر گرفت،با آغاز این حمله(طوفان‌الاقصی) و آغاز عملیات نظامی اسرائیل در غزه به طور واگیرداری حضور و‌ فعالیت در فضای نرم‌افزارها یا رسانه‌های‌جمعی افزایش یافت و تمام آنچه در طی آن اتفاق افتاده بود و در ادامه رخ‌می‌داد به صورت کلیپ و‌ عکس‌ در این فضا در اختیار جوامع سراسر جهان قرار می‌گرفت و ذهنیت،تفکر،تصمیم،موضع و‌ فعالیت شان در خلال این‌ روند تشکیل و پیکربندی می‌شد و علاوه بر این موضوع عامل بسیار موثر دیگری که افراد خاصی با فعالیت مداوم در تمامی حوزه‌ها به ویژه حقوق‌بشر،اجتماعی،سیاسی،تاریخی و فرهنگی تحت نام «اینفلوئنسر» به این روند توسعه و شتاب می‌بخشید‌.

اکثر این پدیده‌ها در فضای رسانه‌های‌اجتماعی/جمعی در سپهرجهانی به زبان «انگلیسی»اند و به دلیل پرگویشور بودن این زبان در سراسر جهان هر نوع محتوایی که با آن تولید شود با اختلاف بسیار بالا نسبت به دیگر زبان ها بازدید پرشمار می‌خورد و این اثبات این ادعا را می‌توان در همان عملیات نظامی اسرائیل در غزه و مصاحبه‌های هر یک از شهروندان غزه یافت که اکثرا به طور متوسط بر زبان انگلیسی تسلط داشتند و همین موضوع برای‌شان تبدیل به نوعی رسانه و ابزار ارتباط مستقیم و شفاف با جهان شده بود،زیرا می‌توانستند با زبانی مسائل و رخدادها را به گوش جهانیان برسانند که برای همه آشنا بود و فهم آن نیز ممکن،به ویژه در کشور‌های اروپایی،شرق‌آسیا و آمریکای لاتین،آفریقا،هندوستان و پاکستان.

این مسئله در واقع نوعی امتیاز است،برای کشور‌ها و ملت‌هایی که چند زبان رایج و پرگویشور جهان مانند انگلیسی را تا حدودی می‌دانند و توان سخن گفتن با آن را دارند،حتی در حد ابتدایی که فهم و تفهیم حاصل شود.

اما برای برخی از کشورها هم کمبود است و هم آسیب ،زیرا جامعه به‌ویژه قشر فعال در امور سیاسی،اجتماعی،فرهنگی و غیره از نوعی ابزار ارتباط جهانی و گزینه‌ای که ارتباط مستقیم با میلیون‌ها بلکه چند میلیارد انسان دیگر در سرار جهان را برایش ممکن می‌سازد محروم مانده و وادار به ارتباط غیرمستقیم/ترجمه/شبکه‌ها و‌ افرادی می‌شود که هیچ گونه دخل و تصرفی در نوع و‌ حدود فعالیت‌شان و همچنین تضمینی در صحت و اهداف‌شان ندارد.

جامعهٔ فارسی‌‌‌زبان جهان و فضای زبان‌فارسی در رسانه‌های‌جمهی/اجتماعی با توجه گستردگی و پراکندگی گویشوران آن نیز مختلف،متفاوت و پویا است اما متاسفانه محدود و محصور در یک فضا و زبان است (فارسی)و همین امر باعث شده در ارتباط با جهان کمی کُند‌تر نسبت به دیگران پیش‌رود و پل‌های ارتباطی کمتر،کوتاه‌تر و ضعیف‌تری را بسازد.

برای نمونه مسائل و رخدادهای‌ درونی کشورها و حتی جهانی در بیرون از فضای زبان‌فارسی در حوزه‌های سیاسی،اجتماعی،دینی و فرهنگی به دلیل میزان بالای گویشوران زبان آن کشور و یا افرادی که تسلط متوسط به زبان‌های رایج پرگویشور مانند انگلیسی دارند بیشتر به بحث و گفتگو گرفته می‌شوند و از همین رو در برخی موارد شاهد رشد ابتکار عمل و کوشش دولت یا گروه‌ها،سازمان‌ها و افراد مربوطه در حل آن هستیم که نمونه‌ها‌ی بسیاری برای آن وجود دارد مانند تصمیمات حفاظت محیط‌‌زیست،

برخورد قاطع با نژادپرستی و تبعیض،حفاظت از کودکان،کاهش خشونت و آزار جنسی بر زنان،حفاظت از حیوانات،تحمیل فشار بر احزاب و گروه‌ها و دولت‌های جنگ‌طلب و بسیاری از موارد دیگر.

اما دو کشور فارسی‌زبان و همچنین پرماجرا که هر ساله اتفاقات زیاد خوب و بد در آن‌ها رخ می‌دهد یعنی ایران و‌ افعانستان از ابزار زبان‌رایج و پرگویشور مانند زبان انگلیسی که ارتباط مستقیم و بی سانسور را برای‌شان با جهان ممکن می‌سازد محروم اند و این‌ موضوع خود را در وقایع ۱ سال گذشته در ایران و ۵ سال گذشته در افغانستان نشان داده است.

در یک سال گذشته دو بار به کشور و ملت ایران حملهٔ نطامی سنگین شده‌است که قربانیان جانی و مالی بسیاری گرفته است اما اطلاع‌رسانی در خصوص این دو جنگ تحمیلی به کشور و ملت ایران به گوش و چشم مردم جهان از داخل و حتی خارج از ایران توسط ایرانیان بسیار ضعیف بوده و همین تبدیل به نوعی نفع برای ادامهٔ این جنگ‌ها علیه این کشور و ملت شده زیرا به دلیل ضعف در اطلاع‌رسانی مستقیم و‌ بدون سانسور در سطح جهانی در آغاز و حتی اکنون که جنگ جریان دارد تاثیر کمتری بر اذهان‌عمومی جهان گذاشته و سطح اعتراضات علیه این جنگ‌های تحمیلی و اعمال فشار بر احزاب و دولت‌های اجراکننده و حامی این جنگ‌ها ضعیف‌تر بوده است.

در بخش افغانستان نیز ماجرا از همین قرار است و همین آسیب و کمبود نیز اثرات منفی خود را بر‌جای گذاشته و باعث شده همهٔ مشکلات درونی و اجتماعی و سیاسی این کشور که اکثرا تحمیلی و حاصل دخالت‌های کشورهای مختلف اند به گوشه‌ای دور‌ از دید جوامع جهان و حتی امثریت مردم افغانستان کشیده شوند و هیچ‌گونه اعتراض و فشاری برای حل و یا پیگیری‌شان ایجاد نشود.

واقعیت امر این است که جهان با وجود رسانه‌های‌جمعی/اجتماعی روستایی کوچک گشته که به محض بیرون آمدن از خانه و قرار دادن خود یا قرار گرفتن در انظارعمومی چشمان بسیاری تمام رفتار،گفتار و کردار ما را می‌توانند ببینند و پایش کنند،در صورت لزوم به یاری‌مان بشتابند و یا حتی مورد سوء‌استفاده نیز قرار دهند اما این که این فضا(فضای‌رسانه‌های‌جمعی)امروزه به نوعی ابزار اعمال فشار،پیگیری،ایجاد تغییر و تحول در بعد منفی و مثبت آن تبدیل شده و هر جامعه در تشکیل و چیدمان آن سهیم و تاثیر‌گذار است.

البته که شناخت،رفتار و استفادهٔ درست از این فضا ملزوم بر آموزش و اصول اندیشیده و پژوهیده شده است و این امر یک رابطهٔ دو طرفه میان ملت و دولت است و ارائه خدمات و زمینه‌های تضمین امنیت و سلامت آن نیز همینطور.

پیدایش نوعی همبستگی و آشنایی جهانی انسان‌ها نیز هدیه‌ای دیگر‌ از هدیه‌های رسانه‌های‌جمعی است،این فضا تبلیغ دینی مبین اسلام را نیز آسان‌تر کرده است،مبارزه با خشونت به طور کلی،جنگ و ایجاد تغییرات مثبت جهانی را در نوع خودش آفریده و با کمترین هزینه در اختیار همگی قرار داده است و استفادهٔ درست از آن وظیفهٔ همگانی است.

سپنتام جمشیدی